02188539234 02188539234
ایرانی جهانگرد تقدیم می‌کند
دانشنامه شهرهای کویری ایران

از کلوت‌های شهداد تا ریگ‌های روان مرنجاب؛ راهنمای کامل کویرگردی در ایران

کویر؛ نیمه پنهان و شگفت‌انگیز ایران

بخش بزرگی از فلات ایران را نواحی خشک و نیمه‌خشک پوشانده است؛ جایی که باران کم است، آسمان بی‌نهایت صاف است و تاریخ هزاران‌ساله‌ی ایران در دل ریگ و نمک و خشت‌های گلی ثبت شده است. شهرهایی مثل یزد، کاشان، نائین، طبس و کرمان نه‌تنها در حاشیه کویر ساخته شده‌اند، بلکه فرهنگ، معماری، غذا و شیوه زندگی‌شان را با همین کویر تنظیم کرده‌اند: بادگیر و قنات و یخچال، کاروانسرا و ریگزار و نخلستان.

این مقاله، «دانشنامه کویرهای ایران» برای کسانی است که می‌خواهند بدانند کدام شهر کویری کجاست، چه چیزی دارد، چه زمانی برای سفر مناسب است و چطور با ایمنی و احترام به طبیعت از آن لذت ببرند. در ادامه ابتدا با خود کویر و دو غول بزرگ آن، یعنی «دشت کویر» و «دشت لوت» آشنا می‌شوید و سپس شهرها و مناطق کویری به تفکیک منطقه معرفی می‌شوند. برای هر شهر مقاله‌ای کامل و جداگانه نیز در دست تهیه است که در پایان همین مقاله فهرست آن‌ها را می‌بینید.

حدود ۷۷ هزار km²
وسعت دشت کویر (کویر مرکزی)
نخستین اثر طبیعی ایران
دشت لوت در فهرست جهانی یونسکو، ۱۳۹۵ (۲۰۱۶)
۷۰٫۷ درجه سانتی‌گراد
بیشینه دمای سطح زمین ثبت‌شده در لوت (۲۰۰۵)
پاییز تا اوایل بهار
بهترین فصل برای کویرگردی

کویر و بیابان چه تفاوتی دارند؟ واژه‌نامه کوتاه کویرگردی

در گفتار روزمره همه‌ی این مناطق «کویر» نامیده می‌شوند، اما در زمین‌شناسی و کویرگردی هر پدیده نامی دارد. دانستن این واژه‌ها به شما کمک می‌کند برنامه سفر و تجهیزات درست‌تری انتخاب کنید:

  • کویر: سطح پست و تقریباً هموار از رس و شوره و نمک که در فصل بارش گل‌آلود و باتلاقی و در گرما خشک و ترک‌خورده می‌شود. «دشت کویر» نمونه‌ی بارز آن است.
  • بیابان و ریگزار (رمل): پهنه‌های ماسه‌ای و تپه‌های شنی روان؛ مثل مرنجاب، بند ریگ، ورزنه و مصر.
  • دریاچه و کفه نمک: دریاچه‌های فصلی که بیشتر سال خشک‌اند و رویشان را پوسته نمک پوشانده است.
  • کلوت: سازه‌های کلوخی عظیم شبیه شهری خیالی که فرسایش آب و باد در هزاران سال ساخته است؛ شاخص‌ترین نمونه در شهداد.
  • نبکا: تپه‌های گیاهی؛ بوته‌های گز که باد ماسه را دورشان انباشته و «گلدان‌های طبیعی» ساخته است.
  • دشت‌سر و ریگ‌های سنگی (سنگ‌فرش بیابانی): دامنه‌های شیب‌دار و سنگلاخی بین کوه و کویر.

دو غول بزرگ: دشت کویر و دشت لوت

دشت کویر (کویر مرکزی)

دشت کویر که به‌نام «کویر بزرگ» و «کویر نمک» هم شناخته می‌شود، در قلب فلات ایران و حدود ۳۰۰ کیلومتر در جنوب‌شرق تهران قرار دارد. وسعت آن را حدود ۷۷ هزار کیلومتر مربع گزارش کرده‌اند و بخش وسیعی از مرکز آن را گل‌ولای و باتلاق‌های نمک پوشانده است. شش استان تهران، قم، اصفهان، سمنان، یزد و خراسان‌ها هرکدام بخشی از این پهنه را در حاشیه خود دارند و «دروازه ورود به کویر» به‌شمار می‌آیند.

در شمال این پهنه، پارک ملی کویر در حوالی گرمسار و سیاه‌کوه با بیش از ۶۰۰ هزار هکتار وسعت، از قدیمی‌ترین مناطق حفاظت‌شده ایران است و زیستگاه حیات‌وحش کویری به‌شمار می‌آید.

شهرها و مناطق شاخص: گرمسار، سمنان، دامغان، شاهرود، قم، کاشان، آران و بیدگل، نطنز، خور و بیابانک، نائین، یزد، طبس و بیرجند.

دشت لوت (بیابان لوت)

لوت در جنوب‌شرقی ایران و در محدوده سه استان کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی گسترده است. محدوده‌ی ثبت‌شده‌ی آن حدود ۵۱ تا ۵۴ هزار کیلومتر مربع گزارش می‌شود و در سال ۱۳۹۵ (۲۰۱۶) به‌عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. لوت از نظر چشم‌انداز سه چهره دارد: دشت‌سرهای سنگی، کلوت‌ها و تپه‌های ماسه‌ای عظیم.

منطقه گندم‌بریان (ریگ سوخته) با سنگ‌های سیاه بازالتی در لوت قرار دارد و در سال ۲۰۰۵ دمای سطح زمین در لوت تا ۷۰٫۷ درجه سانتی‌گراد ثبت شد؛ این عدد دمای سطح زمین است و با دمای هوا که در هواشناسی گزارش می‌شود تفاوت دارد. نزدیکی شهداد به این منطقه آن را به دروازه‌ی گردشگری لوت تبدیل کرده است.

شهرها و مناطق شاخص: شهداد و کلوت‌ها، گندم‌بریان، کرمان، بم، نهبندان، سرایان و حاشیه غربی لوت.

فهرست جامع کویرها، ریگزارها و پهنه‌های نمکی ایران (به تفکیک منطقه)

اینجا فهرست کویرها و ریگزارها را «بر اساس خود کویر» می‌بینید؛ از بزرگ‌ترین پهنه‌ها تا ریگزارها و کویرهای کوچک و کمتر شناخته‌شده. هر مورد یک مقاله اختصاصی دارد که در پایین مقاله به آن لینک می‌شود:

سمنان؛ قطب کویرگردی شمال دشت کویر

پارک ملی کویر گرمسارکویر و ریگزار

پارک ملی و منطقه حفاظت‌شده در حاشیه شمالی دشت کویر با بیش از ۶۰۰ هزار هکتار وسعت؛ یکی از چهار قطب اصلی کویرگردی استان سمنان. کویر صفائیه گرمسار هم در همین محدوده است.

ریگ جنریگزار

پهنه‌ای حدود ۳٬۸۰۰ کیلومتر مربع در جنوب‌غربی و غرب دشت کویر: جنوب سمنان، جنوب‌شرق گرمسار، شمال انارک و غرب جندق (میان استان‌های سمنان و اصفهان). دیواره‌های ماسه‌ای بلند و دره‌های میان آن‌ها دارد و به‌دلیل صعب‌العبور بودن مخصوص کویرگردان حرفه‌ای است.

طرودکویر

از چهار قطب کویری استان سمنان، در شهرستان شاهرود.

خارتوران و زمان‌آبادکویر و منطقه حفاظت‌شده

منطقه حفاظت‌شده و پارک وحش خارتوران در شهرستان شاهرود؛ روستای زمان‌آباد از نمونه‌های زندگی در دل این کویر است.

کویر رضاآبادریگزار

در دهستان خارتوران، بخش بیارجمند شهرستان شاهرود؛ دریایی از شن‌های طلایی با روستای رضاآباد و خانه‌های گنبدی خشتی. بهترین فصل بازدید پاییز گزارش شده است.

کویر حاج‌علی‌قلی دامغانکویر

از کویرهای مسیر تهران–دامغان–طبس که در برنامه‌های کویرگردی کنار صفائیه گرمسار آورده می‌شود.

اصفهان

مصرریگزار

تپه‌های ماسه‌ای اطراف روستای مصر، حدود ۴۵ کیلومتر شرق جندق و ۳۰ کیلومتر شمال خور؛ نیزار و مسیر شترسواری، روستاهای فرحزاد و عروسان، رمل‌های چال سیلکنان و منطقه تخت عروس از جاذبه‌های آن است.

مرنجابریگزار و دریاچه نمک

از شمال به دریاچه نمک مسیله و از جنوب به بند ریگ می‌رسد؛ دریاچه نمک آران و بیدگل، جزیره سرگردان و کاروانسرای صفوی مرنجاب در آن قرار دارند.

بند ریگ و ابوزیدآبادریگزار

نوار ماسه‌ای نعل‌اسبی از جزیره سرگردان تا ابوزیدآباد؛ بخش‌های پشت ریگ و ریگ بلند در آن قرار دارد.

متین‌آبادکویر

حدود ۶۰ کیلومتر از کاشان و ۱۵ کیلومتر از بادرود؛ آخرین روستای حاشیه کویر مرکزی و محل کمپ‌های کویری و رصد ستارگان.

ورزنهریگزار

نزدیک‌ترین کویر به شهر اصفهان، حدود ۱۰۰ تا ۱۱۷ کیلومتر شرق شهر و ۱۵۰ کیلومتر غرب یزد با حدود ۱۷ هزار هکتار وسعت؛ تپه‌های ماسه‌ای با شکل‌های متنوع، شترسواری، تالاب گاوخونی و ارگ قورتان در مسیر آن است.

خور و بیابانککویر و دریاچه نمک

شهرستانی حدود ۱۲ هزار کیلومتر مربع در منتهی‌الیه شرق استان اصفهان؛ دریاچه نمک خور، گرمه، بیاضه با قلعه هزارساله، ایراج، کویر طبقه و سلکنون از جاذبه‌های آن است.

جندقکویر

کویری در غرب خور و بیابانک و در مسیر دامغان–یزد؛ از مقصدهای کویرنوردی استان اصفهان.

یزد

کاراکالکویر و ریگزار

نزدیک بافق و روستای صادق‌آباد، حدود ۱۰۰ کیلومتر از شهر یزد؛ پس از همایش کویرنوردی سال ۱۳۸۶ شهرت یافت و بسیاری آن را زیباترین کویر یزد می‌دانند.

ریگ زرینریگزار

در شمال استان یزد، نزدیک ساغند و خرانق و اردکان؛ تپه‌های شنی طلایی‌رنگ، مناسب کمپ و رصد ستارگان؛ به‌نام «مغان» هم از آن یاد شده است. زیستگاه روباه شنی، گربه شنی، عقاب و هوبره.

ساغند و دروازه قرآنکویر

کویرهایی در شمال استان یزد که برای گردشگری نجومی و رصد آسمان تاریک معرفی شده‌اند.

ریگ شتران (رباط خان)ریگزار

رشته ماسه‌ای بین یزد و طبس با آلودگی نوری بسیار کم؛ از بهترین مناطق رصد ستارگان. ورود بدون تیم و تجهیزات حرفه‌ای توصیه نمی‌شود.

کویر فهرجکویر

کمپ کویری و بافت خشتی روستای فهرج در ۲۲ تا ۳۰ کیلومتری جنوب‌شرقی شهر یزد در مسیر یزد–بافق.

کویر ابرکوهکویر

حدود ۲۰ کیلومتر شرق شهر ابرکوه در حاشیه کویر.

خراسان جنوبی

حلوانریگزار

کویر و روستای حلوان در ۸۰ تا ۹۰ کیلومتری شمال‌غرب طبس، با تلاقی تپه‌های ماسه‌ای و ارتفاعات و نخلستان.

زردگاه و نایبندکویر

روستای پلکانی زردگاه و نایبند (ماسوله کویر) در همسایگی منطقه حفاظت‌شده نایبند در طبس؛ چشمه‌ها، قنات‌ها، غارها و نخلستان.

ریگ آهنگران (همت‌آباد، پترگان)ریگزار

حدود ۱۵۰ کیلومتر از قاینات و ۶۵ کیلومتر از زیرکوه، نزدیک مرز افغانستان و دق پترگان؛ اکوسیستم بیابانی غنی با هوبره، روباه و گربه شنی، کاراکال و جبیر؛ جزو ذخیره‌گاه زیست‌کره.

کال جنی و نمک‌رود طبسکویر

از جاذبه‌های کویری طبس.

کرمان و لوت

لوت و کلوت‌های شهدادکویر، کلوت و ریگزار

محدوده‌ای که حدود ۷۰ درصدش در کرمان است و بقیه در خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان؛ کلوت‌ها در غرب و ریگ یلان در شرق.

گندم‌بریان (ریگ سوخته)کویر

سنگ‌های بازالتی سیاه در لوت و محل ثبت دمای ۷۰٫۷ درجه سطح زمین.

ریگ یلان (بزرگ ریگ)ریگزار

در شرق کرمان، شمال‌غرب سیستان و بلوچستان و جنوب خراسان جنوبی؛ گزارش‌ها از تپه‌هایی با بیش از ۴۷۵ متر ارتفاع نسبی می‌گویند و دیواره‌های ماسه‌ای کیلومتری و دره‌های موسوم به «کوچه» دارد.

ریگ دهلیریگزار

رشته ماسه‌ای در جنوب‌شرق دشت لوت.

ریگانریگزار

شهرستان ریگان در جنوب لوت؛ به رمل‌ها و تپه‌های شنی بلندش (روستای علی‌آباد پشت ریگ، ۱۲ کیلومتری شهرستان) مشهور است.

کویر سیرجانکویر نمک

نمکزار و کویر پیرامون شهر سیرجان.

جازموریانتالاب و کویر

باتلاق و حوضه‌ای بزرگ در جنوب کرمان و سیستان و بلوچستان.

خراسان رضوی

کویر بجستانکویر ریگی و نمک

در جنوبی‌ترین نقطه استان؛ دو بخش ریگزار (شمال‌شرق) و کویر نمکی یا پلایا (شمال‌غرب، ثبت ملی ۱۳۹۳) دارد؛ به‌نام کویر یونسی هم شناخته می‌شود.

کویر سبزوار و گنابادکویر

بخش‌های وسیعی از غرب و جنوب استان (سبزوار، گناباد، بجستان، خلیل‌آباد، مهولات، داورزن، بردسکن، خواف، تایباد و ششتمد) در حوزه گردشگری کویر قرار دارند.

ریگ سرخسریگزار

پهنه ماسه‌ای در سرخس؛ در پژوهش‌ها برای بررسی ماسه‌های روان مطالعه شده است.

مرکزی، قم و تهران

کویر میقاندریاچه نمک و کویر

در شرق اراک و جنوب‌غرب داودآباد در دشت فراهان؛ دریاچه نمک و پلایا که در فصل پرباران آب می‌گیرد و در فصل خشک باتلاق و نمکزار است. از کانون‌های فرسایش بادی استان مرکزی هم به‌شمار می‌رود.

حوض سلطان و دریاچه نمکدریاچه نمک

در مرز تهران و قم؛ حوض سلطان حدود ۳۳۰ کیلومتر مربع و با نام‌های دریاچه قم، شاهی و ساوه شناخته می‌شود؛ در فصل خشک ورقه‌های نمک دیدنی می‌سازد.

تالاب بهشت معصومه (قم)تالاب

تنها تالاب دائمی قم، حدود ۲۰ کیلومتر جنوب حوض سلطان.

سیستان و بلوچستان

ریگزارهای سیستان و بلوچستانریگزار

پهنه‌های ماسه‌ای شرق سیستان، حوضه روتک سراوان و ریگ‌های سوران بلوچستان؛ منشأ ماسه‌های روان آن‌ها در پژوهش‌های دانشگاهی بررسی شده است.

هامونتالاب و کویر

تالاب و پهنه‌ی آب و خشکی در شهرستان زابل.

معرفی شهرها و مناطق کویری ایران

در این بخش فهرست کامل شهرهای کویری و حاشیه کویر، به تفکیک منطقه آمده است. برای هر شهر، خلاصه‌ای از «چرا کویری است» و مهم‌ترین جاذبه‌ی کویری آن را می‌خوانید؛ جزئیات کامل در مقاله‌ی اختصاصی همان شهر منتشر می‌شود.

الف) حاشیه شمالی و غربی دشت کویر

گرمسارسمنان

دروازه‌ی جنوبی البرز به دشت کویر؛ از سمت جنوب با کویر مرکزی در ارتباط است و آب‌وهوای گرم و خشک دارد. پارک ملی کویر و سیاه‌کوه از شاخص‌ترین مقصدهای کویرگردی در دسترس تهران‌اند.

دامغانسمنان

شهری کهن در مسیر تهران–مشهد، میان البرز و کویر. مسیر دامغان به نائین و خور، یکی از زیباترین جاده‌های کویری ایران است و از کنار روستای مصر می‌گذرد. مسجد تاریخانه از جاذبه‌های تاریخی آن است.

سمنان و شاهرودسمنان

سمنان در جنوب البرز و شمال دشت کویر قرار دارد؛ جنوب آن کویر و ریگزار است. شاهرود با مسیر بیارجمند به کویر رضاآباد دسترسی دارد؛ کویری که از عرض آن جاده شاهرود–سبزوار و مسیرهای فرعی می‌گذرند.

قم و دریاچه‌های نمک شمال کویرقم

در مرز تهران و قم، دریاچه‌هایی نمکین در شمال دشت کویر شکل گرفته‌اند که از شگفتی‌های گردشگری کویر مرکزی به‌شمار می‌آیند (مانند حوض سلطان).

ب) کاشان و دروازه‌های کویر مرکزی در استان اصفهان

کاشاناصفهان

شهر گل و گلاب؛ شمال و شرق آن را مناطق کویری فرا گرفته است. کاشان نقطه‌ی شروع مسیر مرنجاب، بند ریگ، ابوزیدآباد و متین‌آباد است و خانه‌های تاریخی و باغ فین را در دل خود دارد.

آران و بیدگل و مرنجاباصفهان

مرنجاب از معروف‌ترین کویرهای ایران است: تپه‌های شنی روان، دریاچه نمک آران و بیدگل، جزیره سرگردان و کاروانسرای صفوی مرنجاب که نام این کویر از آن گرفته شده است. فاصله آران و بیدگل تا کاروانسرا حدود ۴۰ کیلومتر است و پاییز، زمستان و اوایل بهار فصل‌های اصلی سفر به آن‌اند.

ابوزیدآباد و بند ریگاصفهان

بند ریگ نوار عظیمی نعل‌اسبی شکل از ریگزارهاست که از جزیره سرگردان تا ابوزیدآباد کشیده شده و مرنجاب، پشت ریگ و ریگ بلند را در بر می‌گیرد. ابوزیدآباد علاوه بر ریگ، آثار تاریخی و باستانی هم دارد.

بادرود و متین‌آباداصفهان

متین‌آباد حدود ۶۰ کیلومتر از کاشان و ۱۵ کیلومتر از بادرود فاصله دارد و آخرین روستای حاشیه کویر است؛ پس از آن کویر مرکزی آغاز می‌شود. کمپ‌های کویری و رصد آسمان شب از ویژگی‌های آن است.

نطنزاصفهان

شهرستانی با بیش از ۳۰۰ اثر تاریخی و ۳۵ بقعه و امامزاده؛ در مرز کوهستان کرکس و کویر. اقامتگاه‌های بوم‌گردی آن آن را به پایگاهی مناسب برای سفر به متین‌آباد و کویر مرکزی تبدیل کرده است.

نائیناصفهان

شهر خشت و کویر در مسیر کاشان–یزد؛ دروازه‌ی کویر ورزنه و مسیر نائین–خور. مسجد جامع نائین و قلعه نارین از جاذبه‌های تاریخی آن است.

اردستان و ورزنهاصفهان

ورزنه نزدیک‌ترین کویر به شهر اصفهان با ریگزار و تپه‌های شنی است و اردستان از شهرهای پیرامون آن به‌شمار می‌آید. رودخانه زاینده‌رود تا تالاب گاوخونی در همین پهنه ادامه دارد.

اصفهاناصفهان

کلان‌شهری در حاشیه کویر؛ بخش‌هایی از استان اصفهان به‌طور کامل کویری است و شهر به‌خاطر موقعیت مرکزی‌اش، مبدأ سفر به ورزنه، مرنجاب، خور و بیابانک و کاراکال است.

خور و بیابانکاصفهان

شرقی‌ترین شهرستان استان اصفهان و نزدیک‌ترین به مرکز دشت کویر؛ دریاچه نمک خور، کویر مصر و دریاچه سلکنون (که پس از سیل ۱۳۵۵ پدید آمد)، کویر طبقه با نمک‌های سیاه، جندق، فرخی و روستاهای گرمه و بیاضه از جاذبه‌های آن‌اند. روستای مصر حدود ۵۵ کیلومتر با خور فاصله دارد و در مسیر دامغان–نائین است.

ج) یزد؛ شهر خشتی کویر

یزدیزد

شهری در دره‌ای وسیع و خشک میان شیرکوه و خرانق؛ بافت تاریخی، بادگیرها، قنات‌ها و آب‌انبارها همگی پاسخی خلاقانه به اقلیم کویری‌اند. یزد دروازه‌ی کاراکال و ریگ زرین و مسیر طبس است.

میبدیزد

شهر مشهور به قلعه نارین، یخچال تاریخی و کبوترخانه؛ در لبه‌ی کویر و در شمال‌غرب یزد.

اردکان و ساغندیزد

ریگ زرین (کویر مغستان) در دو کیلومتری ساغند و نزدیک اردکان، با ریگزارهای بلند و حیات‌وحشی چون روباه شنی، گربه شنی، عقاب و هوبره و امکان اقامت در کمپ.

بافقیزد

شهری معدنی و کویری در مسیر یزد–طبس؛ از مقصدهای کویر مرکزی و حاشیه‌ی شرقی استان یزد.

ابرکوهیزد

شهرستانی در حاشیه کویر و در مسیر بزرگراه یزد–شیراز. کویر ابرکوه حدود ۲۰ کیلومتر شرق شهر قرار دارد و ارتفاع بلندترین نقطه شهرستان به ۲٬۳۷۸ متر می‌رسد. سرو کهنسال ابرکوه از نمادهای مشهور این شهر است.

فهرجیزد

روستایی خشتی در دل کویر یزد، حدود ۲۲ تا ۳۰ کیلومتر جنوب‌شرقی شهر یزد در مسیر یزد–بافق. مسجد جامع فهرج که ساخت آن را به قرن اول هجری نسبت می‌دهند، از قدیمی‌ترین مساجد ایران و اثر ملی ثبت‌شده است. قلعه، آب‌انبار حسینیه، حمام تاریخی، بادگیرهای خانه‌ها و کمپ کویری از دیگر جاذبه‌های آن‌اند.

خاتم (هرات و مروست)یزد

جنوبی‌ترین شهرستان استان یزد و در حدود ۲۴۰ کیلومتری مرکز استان؛ پیوندگاه کویر و جنگل با حدود ۶۴ هزار هکتار جنگل طبیعی و حدود ۲۵ درصد از سطح زیر کشت استان. مروست با قلعه ۱٬۴۰۰ ساله و هرات با غارها و بافت تاریخی، دو شهر اصلی آن‌اند.

د) خراسان جنوبی؛ از طبس تا حاشیه لوت

طبسخراسان جنوبی

نخلستان‌های سرسبز ازمیغان و حلوان در همسایگی ریگزار؛ رودخانه نمک در شمال‌غرب شهر، کال جنی، کویر رباط خان (ریگ شتران) و حلوان از جاذبه‌های آن‌اند. طبس در مسیر یزد–بافق–طبس قرار دارد.

حلوانخراسان جنوبی

روستا و کویری در حدود ۸۰ تا ۹۰ کیلومتری شمال‌غرب طبس؛ جایی که تپه‌های ماسه‌ای با ارتفاعات عاشقان تلاقی می‌کنند. غار حلوان، نخلستان‌ها و اقامتگاه سنتی از جاذبه‌های روستا هستند.

بیرجندخراسان جنوبی

مرکز استان و شهر باغ اکبریه و زرشک و زعفران؛ در شرق کویر و در همسایگی راه‌های منتهی به لوت.

سرایان و نهبندانخراسان جنوبی

هر دو در حاشیه شرقی دشت لوت‌اند. جاده نهبندان از کنار کلوت‌ها می‌گذرد و بخشی از لوت از مقاصد سرایان معرفی می‌شود.

ه) کرمان؛ دروازه لوت

کرمانکرمان

بزرگ‌ترین شهر مسیر لوت و مبدأ سفر به شهداد، بم و کلوت‌ها؛ گنجعلی‌خان و بازار تاریخی در شهر، و در شرق آن لوت قرار دارد.

شهداد و کلوت‌هاکرمان

شهداد در حاشیه غربی لوت و در ارتفاع حدود ۴۳۰ متر قرار دارد. نبکاهای بزرگ، کلوت‌های شهر خیالی، رود شور (تنها رود دائمی لوت) و گندم‌بریان از جاذبه‌های آن است.

بمکرمان

شهری نخلستانی در حاشیه غربی لوت؛ ارگ تاریخی بم (میراث جهانی) و نخلستان‌های وسیع آن را به مقصدی مناسب برای ترکیب تاریخ و کویر تبدیل کرده است.

سیرجانکرمان

شهری در جنوب‌غرب استان کرمان با نمکزار و کویر سیرجان در اطراف آن و اقلیمی خشک و نیمه‌خشک.

رابرکرمان

رابر در استان کرمان، برخلاف تصویر کلیشه‌ای کویر، ارتفاعات سرسبز هنزا با آبشار آبسر دارد. رابر سرچشمه‌ی هلیل‌رود نیز به‌شمار می‌آید. این تضاد کوه و کویر آن را متفاوت می‌کند.

و) جنوب فلات

خنجفارس

شهری در جنوب استان فارس و در منطقه گرم و خشک لارستان؛ نمونه‌ای از شهرهای خشک جنوبی که اقلیم آن‌ها با کویر مرکزی تفاوت دارد.

جاذبه‌ها و پدیده‌های کویری که باید ببینید

  • کلوت‌های شهداد: شهر خیالی‌ای از دیوارهای خاکی و برج‌های فرسایشی که در هزاران سال ساخته شده است.
  • نبکاها: «گلدان‌های کویر»؛ نبکاهای شهداد از بلندترین‌های جهان گزارش شده‌اند.
  • ریگ‌های روان: مرنجاب، بند ریگ، ورزنه، مصر، حلوان و ریگ زرین، هرکدام شخصیتی متفاوت دارند.
  • دریاچه‌های نمک: دریاچه نمک آران و بیدگل، دریاچه نمک خور و دریاچه‌های نمک شمال دشت کویر؛ در فصل خشک پوسته‌ای از شش‌ضلعی‌های نمک دارند.
  • کاروانسراهای تاریخی: مرنجاب و سفیدآب از راه‌های قدیمی ارتباطی کویر.
  • آسمان پرستاره: بدون آلودگی نوری، کهکشان راه شیری و شهاب‌ها را با چشم غیرمسلح می‌بینید.
  • معماری کویری: بادگیر، قنات، آب‌انبار، یخچال و خانه‌های حیاط‌مرکزی.
  • نخلستان‌ها در دل کویر: حلوان، ازمیغان و بم نمونه‌های بارز آن‌اند.

بهترین زمان سفر به کویر

بهار و پاییز بهترین فصل‌ها برای کویرگردی هستند و زمستان هم برای بسیاری از کویرهای مرکزی (مرنجاب، ورزنه، مصر و ...) زمان مناسبی است؛ در تابستان گرمای شدید، سفر را به‌جز برای افراد کاملاً مجرب و آماده توصیه‌پذیر نمی‌کند. لوت و شهداد در تابستان بسیار داغ‌اند و بازدید در این فصل ریسک دارد.

برای رصد ستارگان شب‌های بی‌مهتاب (نزدیک نو شدن ماه) بهترین‌اند و اگر پیاده‌روی شبانه در ریگزار را دوست دارید، نیمه‌ی ماه قمری و شب‌های مهتابی جادویی‌ترند. اختلاف دمای شب و روز در کویر زیاد است و حتی در پاییز و زمستان شب‌ها سرد می‌شوند.

نکات ایمنی و احترام به کویر

  • آب را بیش از نیاز همراه ببرید و از ابتدای سفر مرتب بنوشید؛ تشنگی را منتظر نمانید.
  • برنامه و مسیر خود را به یک نفر اطلاع دهید و بدون راهنمای محلی به لوت و مسیرهای دورافتاده نروید.
  • در بسیاری از نقاط کویر آنتن موبایل ضعیف یا قطع است؛ نقشه آفلاین و شارژ کافی همراه داشته باشید.
  • روی پوسته‌ی نازک نمک و کفه‌ها راه نروید؛ زیر آن گل و باتلاق است. نمک‌های تیز (مثل کویر طبقه) پا و لاستیک را زخمی می‌کنند.
  • برای ریگزارهای نرم از خودروی مناسب و راننده‌ی مجرب استفاده کنید و هرگز خودرو را وسط ماسه‌ها رها نکنید.
  • کلاه، عینک، کرم ضدآفتاب و لباس بلند و گشاد بپوشید؛ شب‌ها گرم‌کن و لباس پوشیده‌تر لازم است.
  • کویر زیست‌بوم شکننده‌ای دارد: زباله‌ها را با خود بازگردانید، گیاهان را نکنید، حیات‌وحش را اذیت نکنید و به روستاییان احترام بگذارید.

فهرست وسایل ضروری سفر کویری

  • آب و خوراکی‌های سبک و پرانرژی
  • کلاه، عینک آفتابی، کرم ضدآفتاب، شال و باف
  • کفش مناسب راه رفتن روی ماسه و لباس گرم برای شب
  • چراغ‌قوه و پاوربانک، نقشه آفلاین
  • کیسه خواب و چادر (در صورت اتراق)
  • داروهای شخصی و کیف کمک‌های اولیه
  • کیسه زباله برای جمع‌آوری پسماند

پرسش‌های متداول درباره شهرهای کویری ایران

بزرگ‌ترین کویر ایران کدام است؟

دشت کویر (کویر مرکزی) با حدود ۷۷ هزار کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین کویر ایران به‌شمار می‌آید و دشت لوت با حدود ۵۱ تا ۵۴ هزار کیلومتر مربع در رتبه‌ی بعد قرار دارد.

نزدیک‌ترین کویر به تهران کدام است؟

گرمسار و پارک ملی کویر، مرنجاب و کاشان از نزدیک‌ترین مقصدهای کویری به تهران‌اند؛ مرنجاب حدود ۲۷۰ کیلومتر با تهران فاصله دارد.

کدام کویر برای اولین سفر مناسب‌تر است؟

مرنجاب، ورزنه و مصر برای شروع مناسب‌اند، چون زیرساخت اقامتی و مسیرهای شناخته‌شده دارند؛ سفر اول با تور و راهنمای محلی توصیه می‌شود.

آیا در لوت می‌توان در تابستان سفر کرد؟

دمای تابستانی لوت بسیار بالاست و سفر در این فصل خطرناک است؛ بهار و پاییز انتخاب‌های معقول‌ترند.

گرم‌ترین نقطه ایران کجاست؟

منطقه گندم‌بریان در دشت لوت؛ در سال ۲۰۰۵ دمای سطح زمین در لوت تا ۷۰٫۷ درجه سانتی‌گراد ثبت شد.

آیا سفر با خودروی شخصی به کویر ممکن است؟

برای مسیرهای آسفالت و خاکی ساده بله، اما برای ریگزارهای نرم و مسیرهای دورافتاده، خودروی مناسب و راننده‌ی مجرب لازم است.

مقاله‌های اختصاصی هر شهر کویری

برای هر کویر و هر شهر کویری یک مقاله کامل و جداگانه منتشر می‌شود. با کلیک روی هر عنوان به مقاله‌ی همان شهر بروید:

پارک ملی کویر گرمسارریگ جنطرودخارتوران و زمان‌آبادکویر رضاآبادکویر حاج‌علی‌قلی دامغانمصرمرنجاببند ریگ و ابوزیدآبادمتین‌آبادورزنهخور و بیابانکجندقکاراکالریگ زرینساغند و دروازه قرآنریگ شتران (رباط خان)کویر فهرجکویر ابرکوهحلوانزردگاه و نایبندریگ آهنگران (همت‌آباد، پترگان)کال جنی و نمک‌رود طبسلوت و کلوت‌های شهدادگندم‌بریان (ریگ سوخته)ریگ یلان (بزرگ ریگ)ریگ دهلیریگانکویر سیرجانجازموریانکویر بجستانکویر سبزوار و گنابادریگ سرخسکویر میقانحوض سلطان و دریاچه نمکتالاب بهشت معصومه (قم)ریگزارهای سیستان و بلوچستانهاموناصفهانکاشانآران و بیدگلنطنزنائیناردستانیزدمیبداردکانبافقابرکوهخاتمفهرجطبسبیرجندکرمانبمسیرجانرابرخنجدامغانگرمسارسمنان و شاهرودقم
ارتباط با ایرانی جهانگرد

جهت اطلاع از قیمت‌ها و روزهای برگزاری تور، با گروه تورهای ایرانی جهانگرد در ارتباط باشید.

جهت هماهنگی و ثبت‌نام:
حسین مسکین‌نواز
خطوط ارتباط ثابت ایرانی جهانگرد:
انتقادات و پیشنهادات:
ایرانی جهانگرد
سایر مسیرهای ارتباط با ایرانی جهانگرد

ایرانی جهانگرد شما را به کشف کویر ایران دعوت می‌کند؛ جایی که سکوت، آسمان پرستاره، ریگ‌های روان و تاریخ هزاران‌ساله، روایتی متفاوت از زیبایی ایران می‌سازند.

 


تورهای کویر

کویر مصر

کویر مرنجاب

کویر ابوزید آباد

کویر فهرج

کویر کاراکال

کویر طبس